Ana Sayfa
Sanayii Ürünleirnin Diabetik Diet Üzerindeki Etkisi


Yer : Türk Diabet Cemiyeti
Eğitmen: Dietisyen Ceren İşeri

Kan şekerinin yükselmesine neden olan aslında burda gereksinimden fazla karbonhidrat tüketimi.Yani ne kadar yiyeceğimizi bilmek zorundayız.Proteinlere baktığımız zaman bunlar kas ve doku yapımında kullanılıyorlar, bir miktar enerji oluşturuyorlar.Yağlar zaten enerjinin depo edilmiş şekli olarak tanımlanabiliyor.Fakat bunlar kan şekerinin yüksekliğinden karbonhidratlar kadar çok sorumlu değiller.Şimdi proteinli yiyeceklere bakalım.Bunları hepiniz çok iyi biliyorsunuz zaten.Et, balık, yumurta,sosis, tavuk, peynir, salam gurubu gibi değerlendirebiliriz bunları.Yağ grubunda neler var acaba? (Fındık,fıstık,ceviz gibi cevaplar geldi)

Fındık, fıstık var evet, katı yağlar, tereyağlar, margarinler var biliyoruz. Ceviz,çekirdek,zeytin,katı yağlar,sıvı yağlar var. Peki karbonhidrat grubunda neler var?Bizi aslında işin en çok ilgilendiren tarafı. (Ekmek,makarna,unlu gıdalar,pilav gibi cevaplar geldi)

Birşeyler daha, var kuru baklagiller.Aslında birazcık daha kalabalıklaştırabiliriz.Meyve grubu var.Taze veya kuru meyve gibi ikiye ayırabiliriz bunu.Bir de süt grubu var.Sütü protein grubunda alabiliriz ama karbonhidrat grubunda da alabiliriz.Bizim için burda önemli olan şekerimize ne kadar etki ettiği olduğu için biz bunu burda karbonhidrat grubu gibi kabul edeceğiz. Sınırlı yenilecek veya yenilmeyecek yiyecekleri bilmemiz lazım demiştik. Şöyle yapabiliriz:bu pramit bizim kabaca gün içerisinde neyi ne kadar almamız gerektiğini gösterir.Biraz önce bahsettiğimiz hani en çok karbonhidrat almalıyız %50-60 larda olmalı dedik.Bu neden oluşuyor: tahıllardan,kuru baklagillerden, nişastalı yiyeceklerden oluşuyor.Ekmek grubu,pilav,makarna grubu gibi veya meyve sebzeden oluşuyor.Burada çok belirli bir kısıtlama görüyor musunuz?Çok belirgin bir kısıtlamamız yok ama biraz yukarılara çıkıldıkça miktarlar azalıyor yani süt,yoğurt,et grubu birazcık daha kontrollü, daha az yenmesi gereken grupta.Diğer taraftan yağ ve şekere baktığımız zaman mümkün olduğunca yenmemesi gereken grupta yani miktarlar oldukça azaltılacak.Belki kesin yasaklardan bahsetmeyeceğiz ama oldukça kısıtlı miktarlardan bahsedeceğiz burada.Öğün sayısı önemli dedik peki neden 6 öğün veya ara öğünler yapmak zorundayız? (Kan şekerimizin düşmesini engellemek için diye bir cevap geldi)

Evet.Peki diyoruz ki kabaca 2.5-3 saat arayla birşeyler atıştırmak zorundayız,3 ana 3 ara öğün yapmak zorundayız.Yapmadığımız zaman ne oluyor?Öğün aralarındaki zaman dilimi uzadığı zaman 5,6,7 saat olduğu zaman hipoglisemi gelişme riski artıyor.İkinci olan şey uzayan açlık hissine bağlı bir sonraki öğünde gereğinden fazla yiyoruz.Bu sefer bir hiperglisemi oluşma ihtimali ortaya çıkıyor yine uzun açlık ve çok yemeye bağlı olarak.Veya öğle yemeğinde diyelim ki yeterince karbonhidrat almadığınız zaman ne oluyor,ikindi vaktine doğru hipoglisemi gelişebiliyor.Bunu biz kampta özellikle kızlarda çok fazla gördük bu sene.Porsiyon miktarını ayarlamamız gerekiyor.Günlük enerji ihtiyacımızın hesaplanması lazım öncelikle çünkü hepimizin ki birbirinden farklıdır.Ve sonra bunun sizin çalışma veya okul hayatınıza uygun hale gelmesi lazım.Yani herkes aynı saatte mutlaka kahvaltı edemez herkes aynı saatte öğle yemeği de yiyemez.O zaman bunları size uygun bir program halinde hazırlamamız lazım.Ve hazırlanacak olan programda size uygun karbonhidrat,protein,yağ içeriklerinin belirlenmesi lazım.Hiçbirşeyin fazlasının tüketilmemesini istiyoruz çünkü.Bu diabet beslenme planınızın ve değişim listelerinin aslında çok iyi kullanılabilmesi sizin kan şekerinizin çok kontrollü gitmesinde birinci basamak.Bunu yapmak zorundayız.Değişim listelerini hatırlayacağız şimdi.Yiyeceklerimizi gruplandırıyorduk içerdikleri protein, karbonhidrat,yağ miktarlarına göre.Bunların karbonhidrat,protein,yağ miktarları aşağı yukarı aynıydı.Yani bir yiyeceği yemeyip yerine başka birşey yiyebiliyorsunuz ve aynı enerjiyi aynı karbonhidratı,aynı proteini almış oluyorsunuz.Böylece beslenme programından sıkılmamız engellenmiş oluyor.Neticede bir listeye bağlı kalmak zorunda değiliz ve böylelikle diyete uyumu da arttırmış oluyoruz.Değişim gruplarını biliyoruz aslında ama tekrar bir hatırlayalım.Süt,et,kuru baklagil,ekmek,sebze,meyve ve yağ grubu diye sınıflandırıyoruz biz bunu.Bugünün konusuna yavaş yavaş yaklaşıyoruz.Karbonhidratlı gıdalardan bahsettik.Ekmek dedik,meyve dedik,süt grubu dedik.Şurdan bizim aklımızda kalması gereken şey bir ekmek dilimini düşünürsek bu yaklaşık 15gr karbonhidrat içerir.Nedir bu?Bir ince dilim ekmek veya bir kase çorba veya iki kaşık pilav,makarna,erişte olabilir.Kuru baklagiller,patates,grissini bisküvi olabilir.Veya biz bununla biraz sonra hazır gıdaları hesaplayacağız.Yani ekmeğin karşılığı karbonhidratlarda hangi tür,ne kadar hazır gıda tüketebiliriz diye bakacağız.Süt grubunda aklımızda kalması gereken bir süt değişiminin yaklaşık 12 gr karbonhidrat içerdiği o da zaten süt,yoğurt ve ayran.Çok fazla seçeneğimiz de yok.Meyve grubunun da yaklaşık 12 ile 15 gr arasında karbonhidrat içerdiğini bilmemiz lazım.Şimdi burdan şöyle bir sonuç çıkartabiliriz.Biz sütü,ekmeği ve meyveyi bir karbonhidrat değişimi olarak sınıflandırabiliriz ve yeri geldiğinde bunları kendi aralarında değiştirebiliriz.Yani sizin öğlen yemeğinizde varsayalım 2dilim ekmek 1 meyveniz varsa ve yanınızda o an meyve yoksa onun yerine süt grubu birşey koyabilirsiniz veya ekmek grubu birşey koyabilirsiniz.En pratiği zannediyorum ekmeği bulmak olacaktır o an yemek yerken.

Tatlandırıcılardan, diyet ve diabetik gıdalardan bahsedelim biraz da. Diabetli hastalarda şeker tadını veren,sağlık açısından sakıncası olmayan tatlandırıcıların kullanıldığını biliyoruz.Bunların bir kısmı aslında bizim günlük hayatımızda kullandığımız enerji içermeyen tatlandırıcılar.Sakarıin gibi.Bi kısmı da hazır gıdalarda daha çok kullanılan,daha sanayi tipi tatlandırıcılar.Sorbitol gibi.Burada dikkat etmemiz gereken şey hazır gıda aldığımız zaman içerisinde şu tatlandırıcılar varsa eğer belli bir miktar karbonhidratı da burdan aldığımızı düşünmek zorundayız.Çünkü diğerleri gibi sıfır kalori değil bunlar,karbınhidrat içeriyorlar.Ve eğer sizin aldığınız diabetik gıda bile olsa çok fazla bu tatlandırıcıdan içeriyorsa yine sizin kan şekerinizi belirgin etki etme riski çıkıyor ortaya.Diabetik gıdalrın tanımına bakalım.Yani tatlandırıcılar kullanarak hazırlanmış yiyecekler bunlar.Fakat içerisinde un olabilir,nişastalı birşeyler olabilir,süt olabilir.Neticede yine karbonhidratlı birşeyler olacağına göre biz bunu diyetimize ek olarak değil de başka bir yiyeceğin yerine koyarak yemek durumundayız şekerimizi yine kontrol altında tutabilmek için.
Birde burada dikkat etmemiz gerek şey piyasada diyet gıda ve diabetik gıda ayrımını yapabiliyor olmamız lazım. Diabetik gıda şekersizdir fakat diyet gıda şekersiz olma durumunda değil.Bunun özelliği düşük kalorili,az yağlı olmasıdır. Şeker miktarının değişmesi gerekmiyor. Şekerli olabilir de olmayabilir de. O zaman yine bizim etiketleri okumamız ve onun bize uygun olup olmadığına karar vermemiz gerekiyor. Light gıdaları tüketme hakkımız yok asla. Diabetiği de aslında aynı şekilde fazla yeme şansımız yok.
Şimdi burada önem kazanan şey besin etiket bilgisini kullanmamız ve bu becerimizi geliştirmemiz. Besinlerin etiketine baktığımız zaman orada hep görürüz; şu kadar karbonhidrat,şu kadar yağ, şu kadar protein var diye. Bir kere birinci olarak dikkat edeceğimiz şey o. Gördüğümüz şey büyük ihtimalle 100gr ın içerdiği değerleri gösterir bize.Fakat bir paket genelde 100 gr olmayadabilir.40gr,50 gr olabilir.O zaman önce ne kadar yiyeceğimizi hesaba katıyoruz.Ondan sonra da içerisindeki enerji değerlerine,karbonhidratına,proteinine , yağına, posasına,sodyumuna,vitaminine,mineraline bakıyoruz.Peki burada bizi şeker açısından hangisi ilgilendiriyor?
(Karbonhidrat cevabı geldi)
Evet,başka ilgilendiren birşey var mı?
(Yağ,enerji, posa gibi cevaplar geldi)
Posa, evet doğru.Çünkü posa da aslında bir karbonhidrattır.
Dolayısıyla eğer ikisini de yazmışlarsa şu kadar karbonhidrat,şu kadar posa var diye,onun ikisini birden ayrıca biz kendi hesabımıza katmak zorundayız.Tercih zaten her zaman posalı gıdalardan yana olmalı.Şimdi şunu da hatırlatalım:bir porsiyonluk miktar veya o besinin etiketinde gördüğünüz 100gr'lık miktar sağlıklı beslenmek için bizim o miktarda yememiz anlamına gelmez. Yani zaten bisküvi yememiz gerekli değil ama çok yemek istiyorsak ne kadar yiyeceğiz,onu da biz kendimiz ayarlamak durumundayız.Ve bizim o etiketi kullanmamızdaki amaç biraz önce bahsettiğimiz bir karbonhidrat değişimi.Yani 15 gr karbonhidrata denk gelen miktarı bulmak.Yani bir dilim ekmekle neyi değiştirebilirim veya bir tane meyveyle neyi değiştirebilirim veya bir bardak sütle neyi değiştirebilirim onu hesaplamak için biz bu etiketleri kullanacağız.Burada zaten etiketlerde yine bahsedilen tanımlara bir bakalım.Şekersiz olabilir,şekeri azaltılmış olabilir üstündeki yazıda.'Şeker katkısız', 'şeker ilave edilmemiş'i görebiliriz.Bunun dışında yağ miktarından bize bahsedilebilir.Şimdi biz hep karbonhidratlara göre hesap yapıyoruz ama şunu düşünmek zorundayız şekersiz besinler fazla miktarda doymuş yağ içerebilir.Genellikle de bisküvilerin doymuş yağ içeriği yüksektir.Onun için tekrar hatırlatıyorum, bu her zaman sağlıklı olduğu anlamına gelmiyor bizim için bahsedeceğimiz değişikliklerin.Şimdi hesaplamalara geçeceğiz.Birkaç tane örnek yaptım ben burada, hazırladığım bir şeyler var bunları da sizinle birklikte hesaplayacağız. Biskrem bisküviyi aldım, hesapladım, baktım. Enerjisi 495 kalori diyor.Proteini 4,5 gr,yağ 24 gr,karbonhidratı 65 gr diyor fakat 100gr'da diyor.Şimdi biz biskrem yiyeceğimiz zaman ne yapacağız?Birinci basamak:varsayalım bir paket yiyoruz.O paketin kaç gr olduğuna bakmak zorundayız.Diyelim ki 50 gram, ne yapacağız o zaman? (Bu verilen değerleri 2'ye böleceğiz cevabı geldi.)
Evet o zaman bir pakette ne kadar enerji,ne kadar yağ,ne kadar protein var bulacağız.Peki ne kadar karbonhidrat var o zaman.İki karbonhidrat değişimi.Peki biz bunu ne ile değiştireceğiz o zaman? Ekstra yemeyeceğiz, birşeyin yerine koyacağız dedik. (Ekmek,yoğurt gibi cevaplar geldi.)
Evet. Ekmek, yoğurt, süt, meyve bunların hepsiyle değiştirebiliriz. Bu da bir çubuk kraker.Enerjisi 470 kalori,proteini 9 gram,yağı 18 gram,karbonhidratı 63,5 gram.Bunun da 100 gramında 4 karbonhidrat değişimi var hesap yaptığımız zaman.Peki bu 4'ü nasıl bulduk onu tekrar bir hatırlatayım. 63'ü, 15'e böldük 1 karbonhidrat değişimini, ordan buduğumuz gibi 4 karbonhidrat değişimi. O zaman bu da aşağı yukarı diğeriyle aynı hesaba geliyor. Yani ya ekmek meyveyle ya 2 dilim ekmekle, ya süt ekmekle. Birşeyle değiştiriyoruz. Şimdi burada şekerli birşeyin hesabını yaptık. Dedik ki enerjisi mesela bunun 201 kalori, proteini 1,4 bulduk, yağını 10,5 bulduk, karbonhidratını 25,2 bulduk. Bunu yiyeceğimiz zaman ne yapacağız?Bu da 100 gramı.Birinci basamak yine bir paketin kaç garm olduğuna bakıyoruz.Ordan karbonhidratını hesaplıyoruz.Sonra da miktarını yine yer değiştiriyoruz.Şimdi bir tane daha çubuk kraker örneği var.Bazı etiketlere baktığımız zamanda 100 gramın yerine bir paketin içerdiği miktarı koyuyorlar.Yani 100 gramı 415 kalori ama bir paketi 166 kalori diyor,proteini bu kadar, yağı bu kadar diye hesaplıyorlar. 25 gram karbonhidrat bir pakette olduğuna göre bunu biz ne ile yer değiştiriyoruz? 1,5 dilim ekmekle yer değiştirebiliyoruz.
Israrla şunu söylüyoruz; sonuçta hepimiz için bunlar çok sağlıklı ve gerekli şeyler değil. Ama diğer taraftan da hiç yemiyor muyuz? Yiyoruz. O zaman mümkün olduğu kadar aza indiriyoruz, yememeye gayret ediyoruz. Yiyeceğimiz zaman da antatılan değişimleri yaparak yemeye çalışıyoruz.
Şimdi biraz önce bahsettiğimiz light gıdaları biraz daha iyi açıklayalım.Bu kalorinin 1/3 daha azaltılması,yani 100 kalorilik birşeyin yaklaşık olarak 66-67 kalorilik hale getirilmesi gibi tanımlanabilir. Veya %50 den daha fazla yağının alınması anlamına da gelebilir. Serbest gıda dediğimiz birşey var.Hani arada minicik birşey atıştırıcaksak,kaçamak yapacaksak bu ne olabilir?Aslında pek fazla birşey olamaz, 5 gramdan az karbonhidrat yani maksimum bir tane minnacık şeker olabilir. Onun dışında ağzımıza attığımız herşeyin hesabını yapmak zorundayız. Çünlü öbür türlü yine kan şekerimizde belirgin farklılıklara neden olacak.Tekrar söylüyoruz karbonhidrat içeriği fazla menüde porsiyon miktarı fazla olduğu zaman yediğimiz yiyecek ne kadar diabetik olursa olsun tokluk kan şekerimizde mutlaka çok belirgin yükselmeler olacaktır. Şimdi ben tüm söylediklerimi kısaca bir toparlayayım ondan sonra da şu hesaplamaları birlikte yapalım.
Neticede diabeti kontrol edebilmek için yeterli ve dengeli beslenme alışkanlığını kazanmak zorundayız. Yani hergün dışarda yiyelim, kurabiye, pasta, börek yiyelim gibi şeyleri zaten hiçbirimizin yapmaması lazım. Karbonhidrattan zengin ama hangi karbonhidrat tipinden zengin, çok daha nişastalı gıdalardan zengin, yağdan fakir beslenme şeklini alışkanlık haline getirmek lazım genel beslenmemizde. Ve bunu mutlaka aktif bir yaşam tarzı ve egzersizle de desteklememiz lazım. Yaşam tarzı değişikliğinin de sürekliliğini sağlamak lazım.Yani biz bunu bir ay, iki ay yapıp kendimizi iyi hissedip bıraktığımız zaman çok fazla fayda tabi ki görmeyeceğiz. Ömür boyu bizim bu alışkanlıklarımızın devam ediyor olması lazım şekerimizi kontrol edebilmemiz için. Söyleyeceklerim bunlar. Şimdi bu hesaplamaları isterseniz birlikte yapalım. Bunları hesaplayabiliriz. Aklınıza takılan sorular varsa onları da cevaplayabiliriz. Ben sizin elinizde de bulunması için mümkün olduğunca hazır gıdaların bulunduğu fotokopiler yapmaya çalıştım. Şimdi burdan neyi seçip hesaplayalım?
Aslında meyve suyu daha iyi değil mi hipoglisemide? diye bir soru geldi.
Evet çünkü hem meyvenin kendi şekeri hem de ekstra şekerli olduğu için hipoglisemide en doğru şey ya kesme şeker ya da meyve suyu. Peki mesela hipoglisemide olduğu zaman çikolata yiyor bazı hastalarımız. Bu doğru mu sizce?
('Hayır,doğru değil' gibi cevaplar geldi)
Neden, çünkü yağlı olduğu için çok hızlı kana karışmıyor ve orada istenilen hızda kan şekerimiz yükselmiyor.
Peki öğleden sonra bir ara öğün yapmak istesek ne olabilir acaba? (Elma diye bir cevap geldi).
Başka?Örnek olsun mesela hazır birşeyler yiyeceğimizi düşünelim.Dışardayız,yanımızda hiçbirşey yok. Ne yapabiliriz?
-1/4 simit yiyebiliriz.
Evet.Bu bazı gençlerde yarım simide kadar çıkabilir.

Siz tabi ki kuru fasulye yiyebilirsiniz veya tabi ki mısır yiyebilirsiniz ama miktarını belirleyin. Ve ne yapacağız,siz öğlen yemeğinde bir kuru fasulye yiyorsanız yanında bir tabak pilav ve ekmek yemeyeceksiniz.Belki bir tabak fasulye,bir dilim ekmek ve salata gibi yiyeceksiniz onların yerine.Yani sizin rutin yemeniz gereken karbonhidratlar o kuru fasulyenin yerine değiştirilir. Siz mesela normalde ne yiyorsunuz öğlen,onun üstünden konuşalım?
(Çoğunlukla yoğurt ve ekmek.Kepek ekmeği.)
Ama o da doğru değil biliyorsunuz. Büyük ihtimalle yeterli yemediğiniz için de hipoglisemi gelişiyor. Zaten hipogliseminin peşinden hipergliseminin gelmesi normal aslında. O zaten beklenen birşey. Orada sizin için daha önemli olan hipoglisemi gelişimine fırsat vermemek. Onun için işte doğru miktarda, doğru saatte yemek zorundayız.
O elinizdeki listelerdekiler de sizin normal hayatınızda çok kullandığınız şeyler değil galiba biraz özel gıdalar.Ama sizin bir kere çok muntazam bir öğlen yemeğinizin, akşam yemeğinizin olması lazım.
Kalp veya kanser veya şeker ,hastalık adı hiç farketmez sağlıklı beslenmede yenilecek şey hep ortak. O zaman ne kolesterol sorunu kalır,ne tansiyon,ne şeker,ne de birşey. Zaten hiçbir zaman çok kesin yasaklar yok ama miktarlarda çok düzgün seçim yapmamız lazım.

-Bu karbonhidrat sayımını tabiki her diabetliye değil ama, sizlerin de ön gördüğü kişilere karbonhidrat sayımı öğretilebilir mi?
Yaptığımız hastalarımız var. Eğer çok dikkatli, çok kontrollü bir hastaysa, doktoruyla iletişimi çok önemli orda benim açımdan, çok çok iyi gidiyorsa kullandığımız hastalar var ve çok iyi giden şekerler de var onunla birlikte. Ama çok kolay bir uygulama değil. Siz ilk başta başladığınızda, hergün her yemekten önce ve sonra,günde 7-8 kere en az kan şekerinizi ölçeceksiniz. Yediğinizi, içtiğinizi tek tek yazmak zorundasınız. Diyetisyeninizi ve doktorunuzu haftada bir, belki daha da sık görmek zorundasınız. Bu genelde yıldırıyor başlangıçta hastaları. Ama devam edilebilirse, aslında sonrasında çok serbestlik sağlıyor bu size.

GENÇ DİABETİKLER KULÜBÜ